1

دلنوشته

1

2

4

5

 

skn 1

مصاحبه ها

جام جم آنلاین :

photo_2016-05-11_01-28-42

گفت‌وگو با دکتر محمدعلی جوادی، مدیر عامل بانک چشم ایران

            

                  چشم های مادرم را اهدا نمودم 

ما برای این گفت‌وگو به بانک رفتیم اما نه یک بانک معمولی که در آن بسته‌های اسکناس روی هم چیده شده باشند، بانکی پر از چشم؛ چشم‌هایی که صاحبان‌شان به دنیا خداحافظ گفته بودند، اما حتی پس از مرگ هم، نابینایی همنوعان‌شان را طاقت نیاورده بودند و چشم‌هایشان را هدیه داده بودند تا ثابت کنند، سفر بی بازگشت‌شان از دنیای مادی، مانعی برای توقف نیکویی‌شان در آن نمی‌شود. چگونگی فعالیت بانک چشم و شرایط اهدای قرنیه، دلیل گفت‌وگوی ما با دکتر محمدعلی جوادی، چشم پزشک متخصص پیوند قرنیه و مدیرعامل بانک چشم است که در این گفت‌وگو چند بار تاکید کرد فرهنگسازی در زمینه اهدای عضو باعث شده است آمار اهدای چشم در کشورمان در سطحی رضایت‌بخش قرار بگیرد. مدیر گروه چشم پزشکی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی می‌گوید: بر خلاف اعضای پیوندی دیگر، فرد برای اهدای قرنیه لزوما نباید دچار مرگ مغزی شده باشد و هر جسدی در شرایط مناسب تا ۲۴ ساعت قابلیت برداشت قرنیه را دارد.

بانک همیشه مرا یاد پس‌انداز می‌اندازد، شما در این بانک، چشم پس‌انداز می‌کنید؟

می‌شود این طور هم تعبیر کرد البته ما گاوصندوق نداریم اما پس انداز داریم، پس‌اندازمان بخش‌هایی از چشم است. یکی از دلایل مهم نابینایی، به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه، کدورت قرنیه است که راه درمان آن پیوند قرنیه است. این نوع پیوند، یکی از موفق‌ترین انواع پیوند عضو در دنیاست. برای پیوند قرنیه، باید منبعی وجود داشته باشد که پزشکان بتوانند قرنیه مورد نیاز را از آن تهیه کنند،‌ این منبع بانک چشم است. البته ما اینجا فقط قرنیه نداریم و از برخی بخش‌های دیگر چشم هم استفاده می‌کنیم.

بانک از چه زمانی راه‌اندازی شد؟

نخستین پیوند قرنیه در ایران سال ۱۳۱۴ توسط پورفسور شمس، انجام شد و پس از آن هم، جراحان به شکل پراکنده در برخی بیمارستان‌های ایران آن را انجام دادند. در سال ۱۳۶۵ اعزام بیماران به خارج از کشور برای پیوند قرنیه متوقف شد چرا که اعزام آنها، هزینه بر بود و تبعات فرهنگی نیز داشت. علاوه بر این، ممکن بود قرنیه‌ای که در کشورهای دیگر به بیماران داده می‌شود، از کیفیت مناسبی برخوردار نباشد. در سال ۱۳۶۷ با کمک دیدگاه استنباطی از ولایت‌وفقیه، فتوای امام، همکاری گروهی از پزشکان و وزارت بهداشت بانک چشم راه‌اندازی شد.

شایع‌ترین دلیل پیوند قرنیه چیست؟

معمولا قوز قرنیه اصلی‌ترین دلیل پیوند محسوب می‌شود و نشانه‌اش تاری دید است.

بانک چشم با بودجه دولتی اداره می‌شود؟

این بانک، ‌موسسه‌ای غیردولتی و غیرانتفاعی است. بودجه دولتی ندارد و از محل درآمدهای حاصل از توزیع قرنیه در کشور، مخارجش را تامین می‌کند.

مثل بقیه اعضای پیوندی، قرنیه هم از متوفیان مرگ مغزی تامین می‌شود؟

اتفاقا پیوند قرنیه، با پیوند سایر اعضا تفاوت دارد، اولا، قرنیه پیوندی همیشه از جسد برداشته می‌شود چون نمی‌توانیم فرد زنده را کور کنیم، در حالی که در برخی از انواع پیوند مثل پیوند کلیه، ممکن است اهدا کننده زنده باشد. ثانیا، پیوند قرنیه وابسته به مرگ مغزی نیست. یعنی لزوما نباید اهداکننده دچار مرگ مغزی شده باشد.

قرنیه تا چند ساعت پس از مرگ قابل استفاده است؟

قرنیه رگ خونی ندارد و تا مدت‌ها زنده می‌ماند، تقریبا تا ۲۴ ساعت پس از فوت. البته این زمان تا حدود زیادی بستگی به شرایط نگهداری از جسد دارد.

گفتید ضریب موفقیت پیوند قرنیه بالاست، در کشورما درصدی در این زمینه وجود دارد؟

ضریب موفقیت این جراحی در ایران، تقریبا ۹۷ درصد است.

اهدا کننده و گیرنده قرنیه چه شرایطی باید داشته باشند؟

چشم اهداکننده نباید ملتهب باشد، علت مرگش هم باید کاملا مشخص شود، یعنی اگر اهداکننده به دلیل نامعلومی فوت کرده باشد نمی‌توانیم قرنیه‌اش را استفاده کنیم. قرنیه‌های افرادی که پیشتر جراحی چشم شده‌اند یا دچار اعتیاد، مسمومیت، بیماری‌های واگیردار و بخصوص عفونی مثل ایدز، هپاتیت B و C یا برخی بیماری‌های عصبی بوده‌اند، برای ما کاربرد ندارند. از قرنیه مبتلایان به سرطان، مننژیت و بیماری‌های ویروسی مغزی هم استفاده نمی‌کنیم و اما مهم‌ترین ویژگی گیرنده این است که علت کاهش دیدش صرفا مشکل در قرنیه باشد.

سن اهدا کننده هم اهمیت دارد؟

قرنیه کمتر از ۲ ساله‌ها قابل استفاده نیست اما کهولت اهدا کننده چندان اهمیتی ندارد.

کسانی که ضعف چشم دارند هم می‌توانند چشم‌شان را اهدا کنند؟

بله، با وجود ضعف چشم هم این عمل امکان‌پذیر است.

پس از اهدای چشم، چه مراحلی تا پیوند طی می‌شود؟

یک پزشک، علت دقیق مرگ را اعلام می‌کند، بعد خون جسد برای تشخیص بیماری‌هایی مانند ایدز، انواع هپاتیت‌ها، اعتیاد و سیفلیس مورد مطالعه قرار می‌گیرد و پس از آن برخی اجزای چشم که قابل استفاده باشند مثل قرنیه از چشم جدا می‌شوند، کیفیت سنجی می‌شوند و از آنها در شرایط خاص نگهداری می‌شود تا برای پیوند ارسال شوند.

با توجه به این توضیح، قرنیه‌های جدا شده از نظر کیفی با هم متفاوتند؟

قرنیه‌ها بر اساس کیفیت و بخصوص شفافیت، به گروه‌های عالی، خوب و متوسط تقسیم می‌شوند.

این که به بیماری، قرنیه عالی یا متوسط پیوند زده شود، به میزان هزینه‌ای که برای جراحی می‌پردازد بستگی دارد؟

به هیچ وجه با این موضوع مرتبط نیست. کیفیت قرنیه، بستگی به نوع جراحی بیمار دارد. ما قرنیه‌های عالی را به بیمارانی اختصاص می‌دهیم که قرار است پیوند قرنیه نفوذی یا کامل روی چشم آنها انجام شود یعنی قرنیه با تمام ضخامت برداشته و جایگزین شود، اما برای بیمارانی که قرار است پیوندهای لایه‌ای برای شان انجام شود، یعنی فقط بخشی از قرنیه‌شان تعویض شود، از انواع دیگر قرنیه استفاده می‌کنیم.

بانک به طور متوسط چند قرنیه در روز توزیع می‌کند؟

روزانه حدود ۳۰ ـ ۲۵ قرنیه پیوندی را به مراکز پزشکی ارسال می‌کنیم. همیشه چیزی حدود همین مقدار هم، قرنیه ذخیره داریم تا در موارد اورژانسی از آن استفاده کنیم. در سال ۱۳۶۷، هر ماه کمتر از ۲۰۰ قرنیه برای پیوند داشتیم که اصلا کافی نبود. اما به واسطه فرهنگسازی و تصویب قانون مرگ مغزی، شمار قرنیه‌های اهدایی افزایش پیدا کرده است.

منظورتان از موارد اورژانسی چیست؟

پزشکانی که توان انجام پیوند قرنیه را دارند، دوره تکمیلی تخصصی آن را هم طی کرده‌اند و گواهی مربوط به آن را هم از بانک چشم دریافت کرده‌اند وقتی بر اساس نتیجه معاینات نتیجه می‌گیرند بیمار نیاز به پیوند دارد با بانک چشم تماس می‌گیرند و ما فرآیند ارسال قرنیه را آغاز می‌کنیم اما گاهی وقت‌ها، یک حادثه، ناگهان منجر به پاره شدن قرنیه می‌شود و باید بلافاصله اقدام کرد. در این شرایط پیوند یک عمل از پیش تعیین شده نیست.

برای برداشتن قرنیه هم بیمار باید پیش از مرگ رضایتش را اعلام کرده باشد؟

یا بیمار رضایتش را اعلام کرده است یا بستگانش پس از مرگش رضایت می‌دهند که قرنیه اش را اهدا کنند.

مردم چه طور پیش از مرگ می‌توانند رضایت شان را اعلام می‌کنند؟

در سایت اینترنتی بانک چشم، فرمی هست که اگر آن را پر کنند در صورت فوت می‌توانیم از قرنیه شان استفاده کنیم.

به کسانی که کلیه اهدا می‌کنند، معمولا هدیه‌ای چند میلیون تومانی اهدا می‌شود، آیا شما هم به اهدا کنندگان قرنیه پولی پرداخت می‌کنید؟

نه ما هدیه‌ای به آنها نمی‌دهیم. اما آمار اهدا در سطح مطلوبی است. ما هر سال حدود ۶ هزار قرنیه اهدایی داریم.

هنوز هم تعداد زیادی از خانواده‌های متوفیان حاضر نیستند قرنیه بیمارشان را اهدا کنند، فکر می‌کنید دلیلش چیست؟

مردم معمولا قلب، کلیه و دیگر اعضای بیمارشان را اهدا می‌کنند چون معتقدند برداشتن این اعضا، تاثیری در شکل ظاهری متوفی‌شان ندارد اما نگرانند که برداشتن چشم در ظاهر جسد مشکلی ایجاد کند، یعنی جای چشم تبدیل به حفره‌ای خالی و ترسناک شود، در حالی که ما جای چشم متوفی را با پروتز پر می‌کنیم و از آنجا که چشم‌های جسد بسته است، در ظاهرش هیچ تغییری ایجاد نمی‌شود.

با این همه، راضی کردن دل کسی برای این که چشم یکی از اعضای خانواده‌اش را اهدا کند دشوار است، شما اگر در چنین شرایطی قرار بگیرید حاضرید…؟

من چشم مادرم را هم پس از فوت‌شان پیوند زدم، یکی از چشم‌های ایشان جراحی شده بود و نمی‌شد آن را پیوند زد، اما چشم دیگرشان قابل استفاده بود.

خبر دارید قرنیه‌شان را به چشم چه کسی پیوند زدید؟

خانمی در یکی از استان‌های شمالی بودند. دقیقا نمی‌شناسم‌‌شان.

بانک چشم، خانواده اهدا کننده را با فرد گیرنده آشنا می‌کند؟

اوایل این کار را می‌کردیم، اما بعدها تصمیم گرفتیم به دلیل برخی مشکلات آنها را با هم آشنا نکنیم.

آیا تا به حال از کشورهای دیگر قرنیه پیوندی درخواست کرده‌اید؟

خوشبختانه تاکنون حتی یک مورد قرنیه از کشورهای دیگر دریافت نکرده‌ایم و صرفا از قرنیه‌های کشور خودمان استفاده کرده‌ایم.

کشورهای دیگر دنیا از نظر بانک چشم چه وضعیتی دارند؟

پاکستان، افغانستان، مصر، عراق، آذربایجان و ترکمنستان بانک چشم ندارند اما در آمریکا و اروپا بانک چشم وجود دارد. هند هم بانک چشم دارد اما این بانک چندان فعال نیست. بانک‌های اردن، سوریه و برخی دیگر از کشورهای عربی هم کاملا غیر فعال هستند.

چرا بانک چشم در برخی از کشورهای عربی غیرفعال است؟

آنها به دلیل برخی باورهای خاص فرهنگی تمایلی به استفاده از قرنیه اجسادشان ندارند و اگر بخواهند پیوند قرنیه انجام بدهند، باید از کشورهای دیگرقرنیه بخرند.

معمولا قرنیه در دنیا با چه قیمتی خرید و فروش می‌شود؟

قیمت قرنیه حدود ۲۲۰۰ تا ۳۰۰۰ دلار است.

هزینه‌ای که بانک چشم کشور خودمان، برای جداسازی و فرآوری و ارسال قرنیه می‌گیرد، چقدر است؟

این هزینه بسیار اندک است، حدود ۶۰۰ دلار.

بانک چشم ایران، اجزای چشم را به خارج از کشور هم صادر می‌کند؟

خیر ما صادرات نداریم.

اما با توجه به این که برخی کشورهای عربی با کمبود قرنیه مواجه هستند، آیا صدور قرنیه به خارج از کشور، یکی از اهداف کشورمان در سال‌های آینده است؟

در صورتی که نیازهای داخلی کاملا برطرف شوند، ممکن است در آینده چنین هدفی را دنبال کنیم.

آیا تجهیز کشورمان به بانک چشم، یکی از مظاهر توسعه یافتگی علمی در دانش چشم پزشکی محسوب می‌شود؟

این توسعه یافتگی محض است. هم اکنون عمل پیوند قرنیه در بیش از ۱۳۰ مرکز چشم پزشکی دانشگاهی، درمانی و خصوصی در کشورمان انجام می‌شود و بیش از ۴۰ هزار پیوند قرنیه از زمان نخستین پیوند، درکشورمان انجام شده است.

قبول دارم هزینه‌ای که بانک چشم برای تامین قرنیه مورد نیاز بیماران می‌گیرد ناچیز است، آیا به طور کلی قبول دارید که خدمات چشم پزشکی در کشورمان نسبتا گران هستند؟

نسبت به خدمات دیگر پزشکی، فکر نمی‌کنم هزینه‌های چشم پزشکی گران باشند. تربیت چشم پزشک در کشورمان زیاد است و طبیعتا هر چشم پزشکی باید در آمد لازم برای گذران زندگی‌اش را داشته باشد اما، این درآمد نباید صرفا از راه جراحی تامین شود. اگر وزارت بهداشت در نرخ ویزیت‌ها تجدید نظر کند، مسلما چشم پزشکان تمایل نخواهند داشت از طریق جراحی‌های غیرلازم، درآمدزایی کنند. این نوع جراحی‌ها هم سرمایه بیماران را هدر می‌دهند و هم نیاز به تجهیزات پزشکی فراوانی دارند.

اما افزایش ویزیت، فشاری مضاعف بر بیماران خواهد بود.

این فشار را مردم نباید تحمل کنند، افزایش تعرفه‌ها را بیمه باید متقبل شود اما سازمان‌های بیمه‌گر هم در این حوزه ضرر نخواهند کرد چون، وقتی تعرفه‌ها افزایش پیدا کنند و تمایل پزشکان به جراحی کمتر شود، بیمه‌ها هزینه کمتری برای جراحی‌ها می‌پردازند و از محل همین پس‌انداز قادرند تعرفه ویزیت پزشکان را تامین کنند.

شما در ابتدای گفت‌وگو گفتید قوز قرنیه، اصلی‌ترین دلیل پیوند آن است، آیا این بیماری اصلی‌ترین دلیل مراجعه مردم به چشم پزشک ا‌ست؟

خیر، مردم ایران معمولا به دلیل بیماری‌های تحریکی و عفونی چشم، آب مروارید، اختلال دید به علت عیوب انکسار، آب سیاه، التهاب لبه پلک، تراخم و عوارض افزایش سن به چشم پزشک‌ مراجعه می‌کنند اما جراحی پیوند قرنیه معمولا با هدف بهبود بخشیدن به دید بیمار یا با هدف درمانی به منظور حذف عامل بیماری و در برخی موارد با هدف زیبایی به منظور ارتقای کیفیت ظاهری چشم انجام می‌شود.

برخی از بیماری‌ها مانند آنهایی که با ستون فقرات و اسکلت انسان در ارتباطند، تا حدودی ریشه در عادت‌های ایرانی‌ها دارند، مثلا مشکلات زانو گاهی به دلیل شکل دستشویی‌ها یا نوع نشستن ایرانی‌ها سر سفره است، بیماری‌های چشمی مردم هم با عادت‌های‌شان ارتباط دارد؟

وقتی سطح آگاهی‌های مردم بالاتر می‌رود مسلما برخی بیماری‌ها ریشه کن می‌شود، مثلا وقتی مردم متوجه شدند آب آلوده باعث بیماری تراخم می‌شود از آن استفاده نمی‌کنند و دقیقا به همین دلیل بیماری تراخم در جامعه ما در حال ریشه کن شدن است، اگر مردم بدانند مالیدن چشم قوز قرنیه را بدتر می‌کند، اگر بدانند مبتلایان به دیابت باید هر هفته به چشم پزشک مراجعه کنند، اگر بدانند در صورت داشتن زمینه بیماری‌های چشمی در فامیل، پس از ۴۰ سالگی باید مرتبا به چشم پزشکان سر بزنند، اگر بدانند باید فشار چشم‌شان را کنترل کنند و اگر بدانند برای تشخیص زودهنگام تنبلی چشم، فرزندان‌شان باید معاینه شوند، آمار بیماری‌ها و مشکلات چشمی کاهش پیدا می‌کند.

مریم یوشی‌زاده ‌‌/‌‌ گروه جامعه

خبرنامه ندای فارابی  (قطب چشم پزشکی )

زمستان ۱۳۹۱

skn 1

نظرات خوانندگان (۰ نظر)